علیرضا قربانی | سایت رسمی علیرضا قربانی

اخبار دنیای موسیقی


پیشوای نغمه های عاشقانه نگاشته شده در تاریخ: 1391-12-23

 

 

در سکانس پایانی فیلم «یه حبه قند»، وقتی «پسند» برای خاموش کردن چراغ ها از جا برمی خیزد، از رادیوی روشن مانده دایی تازه درگذشته صدای سوخته کوروس سرهنگ زاده را می شنود که چنین می خواند:

 

«کی رود رخ ماهت از نظرم به غیرنامت کی نام دگر ببرم

اگر تو را جویم، حدیث دل گویم، بگو کجایی.»

 

آهنگ این ترانه جگرسوز را یکی از بزرگ ترین و اثرگذارترین تصنیف سازان یک قرن اخیر موسیقی ایران ساخته است که اسفندماه امسال مصادف است با یک صدمین سال تولدش: استاد مجید وفادار. با وجود شهرت و محبوبیت فراگیر او و آثارش و با آنکه نامش به تقریب در تمامی کتاب های تاریخ موسیقی معاصر ذکر شده، هنوز شرح احوالی جامع و یکدست از این هنرمند در دست نیست. نخستین منبع معتبری که در آن از وفادار یاد شده، جلد اول سرگذشت موسیقی ایران، اثر استاد روح الله خالقی است که او را بهترین شاگرد ویولن رضا محجوبی (۱۳۳۳- ۱۲۷۷) خوانده است. پس از آن، نوشته هایی پراکنده درباره او در برخی نشریات قدیمی موجود است. مفصل ترین آنها مصاحبه ای است با اسماعیل جمشیدی که در واپسین ماه های حیات وفادار انجام شده و در اسفندماه ۱۳۵۴، پس از درگذشت او، منتشر شده است (بخش هایی از این مصاحبه در شماره ۸۶ مجله بخارا مجددا انتشار یافته است). شاپور بهروزی هم در سال ۱۳۶۷ صفحاتی از کتاب چهره های موسیقی ایران را به معرفی وفادار اختصاص داده است.

 

همچنین در جلد اول مجموعه مردان موسیقی سنتی و نوین ایران، شرح حال نسبتا جامعی از این هنرمند به قلم سیدعلیرضا میرعلینقی نوشته شده که به سبب عدم دسترسی نویسنده به برخی منابع، خالی از خطا نیست اما مهم ترین منبع اطلاع از احوال و آثار وفادار گفته ها و نوشته های دوستان و هم نسلان اوست که بهترین آنها خاطرات هنری اسماعیل نواب صفا (۱۳۸۴- ۱۳۰۳) در کتاب قصه شمع، خاطرات بیژن ترقی (۱۳۸۸- ۱۳۰۸) در کتاب از پشت دیوارهای خاطره و خاطرات همایون خرم (۱۳۹۱- ۱۳۰۹) در کتاب غوغای ستارگان است. از این میان، گفته های نواب صفا از همه کارآمدتر است. گذشته از اینها، دو برنامه رادیویی قدیمی هم درباره او در فضای مجازی در اختیار عموم است: یکی برنامه «یادی از هنرمندان ایران» و دیگری مصاحبه ای رادیویی با وفادار. در هر دو این برنامه ها قطعاتی هم از تکنوازی ویولن وفادار پخش شده است.

 

مجید وفادار در ۲۸ اسفند ۱۲۹۱ در سرچشمه تهران زاده شد. پدرش آقامیرزامحمد وفادار از معلمان و متصدیان نخستین مدارس متجدد ایران بود. برادر بزرگش جهانگیر هم ویولن می نواخت و مدتی همراه و همنوای عبدالحسین شهنازی و سیدجواد بدیع زاده بود اما در جوانی درگذشت. آقامیرزامحمد با دیدن اشتیاق مجید به موسیقی، او را در آغاز نوجوانی برای آموختن ویولن به محضر حسین خان اسماعیل زاده، نوازنده شهیر کمانچه در اواخر عهد قاجار، فرستاد. وفادار مقدمات ردیف موسیقی ایران را از حسین خان آموخت و بعد به مکتب ویولن نوازی شاگرد ارشدش، رضا محجوبی راه یافت.

 

به زودی وفادار اسلوب رضا را به خوبی فراگرفت و در ویولن نوازی مهارتی چشمگیر یافت. مدتی نیز دانسته هایش را از موسیقی ایران نزد علی اکبر شهنازی تکمیل کرد و با ظرایف عالی ردیف نوازی آشنا شد. مرگ پدر و تنگنای مالی او را به کار در سینما کشاند و به این سان یکی از نخستین کسانی شد که هنگام پخش فیلم های صامت آن روزگار، به گفته خودش در پشت پرده در صحنه های کتک کاری قطعه هایی تند و پس از اتمام دعوا نوایی آرام می نواخت. ضرورت نواختن قطعات غیرایرانی برای همراهی با فیلم ها، او را محتاج به آموختن نت کرد و اینگونه بود که مدتی نزد ابوالحسن صبا، علینقی وزیری و روح الله خالقی همت به یادگیری مبانی نظری موسیقی گمارد.

 

 

وفادار نخستین آهنگش را در سال ۱۳۱۵ روی کلام رهی معیری در مایه دشتی ساخت که «شب جدایی» نام گرفت و استاد حسین قوامی (۱۳۶۸- ۱۲۸۸) در ایام جوانی اجرایش کرد. «شب جدایی» بعدها با صدای همین هنرمند در برنامه شماره ۲۳۶ گلهای رنگارنگ اجرا و ضبط و در برنامه های گل های رنگارنگ ۲۳۶ب و شاخه گل ۲۳۸ مجددا پخش شد. اخیرا هم همایون شجریان این تصنیف را در مجموعه ای به همین نام با تنظیم مزدا انصاری بازخوانده است. اندکی پس از تاسیس رادیو در سال ۱۳۱۹، وفادار به پیشنهاد و دعوت حسینقلی مستعان (نویسنده مشهور و پدر بانو گلاب آدینه) وارد رادیو شد و با همکاری برادرش حمید وفادار (۱۳۶۹- ۱۲۹۳) که نواختن تار را از درویش خان آموخته بود، گروهی از نوازندگان را گرد آورد که به «ارکستر برادران وفادار» شهرت یافت.

 

در این ارکستر علی محمد خادم میثاق پیانو، سلیم فرزان قره نی، مصطفی پورتراب آکاردئون، یوسف کاموسی عود و مهدی غیاثی ضرب می نواخت و مجید و حمید وفادار هم با ویولن و تار تکنوازان گروه بودند و اجرای زنده آنان عصر جمعه ها از رادیو تهران پخش می شد. نخستین خواننده این ارکستر که با خواندن آهنگ های وفادار به شهرتی زودرس رسید، بانو عزت روحبخش (۱۳۶۸- ۱۲۹۳) بود.

 

 

استاد حسین قوامی و بانو پرخیده (۱۲۹۲- ۱۳۴۴)، که نام اصلی اش نورالهُدی مظفری و همسر حمید وفادار بود، هم کار هنری را با ارکستر برادران وفادار آغاز کردند. در نیمه نخست دهه ۱۳۲۰ وفادار به ویولن نوازی تمام عیار و صاحب سبک تبدیل شده بود و تکنوازی او در کنار تار برادرش حمید و ضرب مهدی غیاثی شنوندگان بسیار داشت. مهندس همایون خرم که در آن روزها سنین نوجوانی را سپری می کرد، به گفته خودش، شنونده ساز وفادار بود و از سبک او تاثیر می پذیرفت. در واقع این اجراهای برادران وفادار را باید طلیعه برنامه تکنوازان دانست که حدود ۳۰سال بعد، در اوایل دهه ۱۳۵۰ با حضور برجسته ترین تکنوازان موسیقی ایران در رادیو پاگرفت.

 

از آن زمان تا حدود ۲۰سال بعد، وفادار کار تصنیف سازی را با جدیت تمام در پیش گرفت و انبوهی ترانه ساخت که بیشتر آنها پس از نخستین پخش از رادیو بر سر زبان ها افتاد. نت بیشتر تصنیف های مشهور وفادار در شماره های مختلف مجله موزیک ایران به چاپ رسید، چنان که در همان شماره نخست این مجله به تاریخ خردادماه ۱۳۳۱، نت تصنیف «عشق نو» در دستگاه همایون ساخته وفادار روی شعر رهی معیری با مطلع «باز دل زارم عاشق شد به مه مشکین مویی» منتشر شد. کلام نخستین تصنیف های وفادار را جدا از رهی معیری، حسینقلی مستعان (۱۲۸۳- ۱۳۶۱) و اسماعیل نواب صفا (۱۳۰۳- ۱۳۸۴) سرودند اما بعدها با اغلب ترانه سرایان شهیر هم روزگار همکاری کرد.

 

 

گفتنی اینکه روانشاد حسینقلی مستعان به برادران وفادار علاقه ای خاص داشت و از همین رو نام یگانه پسرش را مجید نهاد و بیشتر نوشته هایش را با نام مستعار «ح. م. حمید» رقم زد.

 

بسیاری از کسانی که بعدها خوانندگانی سرشناس شدند، نخست با خواندن آثار وفادار به شهرت رسیدند. در این میان، علاوه بر استاد حسین قوامی و بانو روحبخش، باید از داریوش رفیعی (۱۳۰۶- ۱۳۳۷) یاد کرد که اعتبارش را مدیون وفادار است. داستان برکشیدن رفیعی از جوان بی نام و نشانی شهرستانی به خواننده ای پرطرفدار به واسطه آهنگ های وفادار بسیار شنیدنی است که زنده یاد بیژن ترقی آن را در کتاب خاطراتش به شیوایی روایت کرده است. داریوش رفیعی با خواندن تصنیف های «شمع شبانه»، «منتظرت بودم»، «گلنار» و «زهره» که هر سه از ساخته های وفادار بود، به قول خود وفادار «به صورت بت آواز و موسیقی ایران درآمد.» همچنین تصنیف مشهور «به سوی تو» را که در آغاز این نوشتار از آن یاد کردیم، پیش از سرهنگ زاده داریوش رفیعی با شعری متفاوت خوانده بود (کلام هر دو روایت این تصنیف از عبدالله الفت است). دو ترانه «عاشقم من» با شعر رهی معیری و «گل اومد بهار اومد» با شعر بیژن ترقی هم محصول همین دوران است که نت ترانه دوم در شماره ۹۶ موزیک ایران مورخ اردیبهشت ۱۳۳۹ انتشار یافته است اما تصنیفی که در مدتی کوتاه پس از نخستین پخش با اقبالی حیرت آور روبه رو شد، «آخرین بوسه» یا همان «مرا ببوس» معروف بود؛ آهنگی از وفادار که حیدر رقابی (۱۳۱۰- ۱۳۶۶) اندک زمانی پیش از مهاجرت اجباری اش به آمریکا شعری پرسوزوگداز برایش سرود تا خواننده ای به نام پروانه در فیلمی با بازی ژاله علو آن را بخواند. پروانه خواند و وفادار نپسندید و حدود یک سال بعد «مرا ببوس» از طریقی به دست حسن گلنراقی (۱۳۰۰ -۱۳۷۲) افتاد که بازرگانی هنردوست و خواننده ای غیرحرفه ای بود. پخش این آهنگ در سال ۱۳۳۶ با صدای گلنراقی و ویولن پرویز یاحقی و پیانو حبیب الله شهردار چنان غوغایی در میان مردم به پا کرد که خواننده ناشناس آن را یک شبه به آوازه ای همه گیر رساند، هرچند خود وفادار این اجرا را هم هرگز تایید نکرد. از آن پس، گلنراقی دیگر هیچ گاه به گِرد خواندن نگشت اما بعدها کسانی دیگر «مرا ببوس» را بارها بازخوانی کردند. گفته می شود که زنده یاد ویگن (۱۳۰۷ -۱۳۸۲) هم نخستین بار با بازخوانی این تصنیف به شهرت رسید. نت این ترانه در شماره ۶۱، خرداد ۱۳۳۶، مجله موزیک ایران منتشر شد.

 

 

وفادار از سال ۱۳۴۶ بیمار و خانه نشین شد و هشت سال پایان عمر را با درد جسمی و غم تنهایی سر کرد و سرانجام در نهم اسفند ۱۳۵۴ در گذشت و در بهشت زهرا مدفون شد. عجب آنکه برادر هنرمندش حمید هم، به گفته روانشاد نواب صفا، ۱۵سال بعد درست در نهم اسفند۱۳۶۹ از جهان رفت.

 

مجید وفادار را باید دست کم در دو زمینه نوازندگی و تصنیف سازی پیشگام و پیشکسوت سبکی دانست که الگوی کار گروهی از سرآمدان موسیقی رادیو شد. او از نخستین و معدود کسانی بود که در ویولن نوازی از مکتب صبا پیروی نکرد و با آنکه بر اساس برخی گفته ها در نواختنِ شیوه صبا مهارت داشت و حتی به قولی صبا هنگام سفری به خارج از کشور در سال های ۱۳۲۲- ۱۳۲۱ او را به جای خود برای تکنوازی به رادیو معرفی کرد، آگاهانه از این شیوه دوری جست و به راه خود رفت. با آنکه هیچ اثر کارآمدی از نواخته های رضا محجوبی به جا نمانده است، احتمال می رود که وفادار متاثر از سال های شاگردی نزد این هنرمند، احیاگر شیوه او بوده باشد. وفادار در شیوه ای که به نام خودش معروف است، دو سیم اول ویولن را همچون سیم های تار به یکدیگر نزدیک و با یک اُکتاو فاصله هم کوک می کرد و همزمان روی هر دو سیم آرشه می کشید و انگشتان را روی پرده های مجاور هر دو سیم می گذاشت. به این ترتیب، صدایی همچون ارگ کلیسا از ویولن برمی خاست. بنا به نظر استاد همایون خرم، زنده نامان شاپور نیاکان و اسدالله ملک در کوک های ابداعی خود گوشه چشمی به این ابتکار وفادار داشتند.

 

 

نام پرویز یاحقی را هم باید به اینها افزود که سال ها نوازنده ارکستر وفادار بود و متاثر از شیوه نوازندگی او. نمونه های اندکی که از تکنوازی وفادار در دسترس عموم است، بیشتر به همان شیوه ابداعی و نواختن قطعاتی به شکل رومانس است اما تکنوازی های قدیمی تر او نشان می دهد که در نواختن قالب های سنتی همچون چهارمضراب و رِنگ و به ویژه در جواب آواز، مهارتی کم نظیر داشته است. تاثیر نوازندگی وفادار روی ویولن نواز شهیری چون مهدی خالدی انکارناپذیر است؛ هنرمندی که خود الگوی صاحب نامانی چون حبیب الله بدیعی و پرویز یاحقی بود.

 

در زمینه تصنیف و ترانه سازی به شیوه جدید هم حق تقدم با وفادار است. باید توجه داشت که او هنگامی ساختن تصنیف های تغزلی و مردمی را در تعامل با ترانه سازان آغاز کرد که هنوز نه برنامه گل ها وجود داشت و نه جریان منسجم ارتباط تنگاتنگ شاعر و آهنگساز. در واقع او با کوتاه کردن عمدی مقدمات سازی قطعات باکلام و پررنگ کردن نقش خواننده، به اشتیاق مردم برای شنیدن شعر و ترانه با صدای خوانندگان خوش صدا پاسخ داد و آنان را شیفته آثار خود کرد. همین ابتکار به ظاهر بی اهمیت بود که یک دهه بعد، بی آنکه کسی به پیشگامی وفادار در این راه توجه کند، مورد تقلید بسیاری از آهنگسازان و ترانه پردازان رادیو و برنامه گلها قرار گرفت و به خلق و اجرای آثاری دل انگیز انجامید که جامعه موسیقی ایران هنوز در حسرت تکرار و در جست وجوی راز ماندگاری آنهاست.

 

با آنکه وفادار، جز در مواردی که یاد شد، هیچ گاه با برنامه گلها مستقیما همکاری نکرد، تاثیر شگرف او را بر هنرمندان این برنامه نمی توان انکار کرد. بی تردید تصنیف سازان بی بدیلی چون مهدی خالدی، علی تجویدی، عباس شاپوری، جواد لشگری و همایون خرم، باهوش تر از آن بوده اند که به ظرافت های ترکیب آهنگ و کلام در آثار هنرمند سَلَف شان مجید وفادار بی توجه باشند. به این سان، راهی که وفادار در دهه سوم قرن خورشیدی حاضر گشود، طی سه دهه پس از آن در آثار این هنرمندان تبلور و تکامل یافت. امروز اگر در آستانه نوروز نوازنده دوره گردی را می بینیم که در کوچه و خیابان ترانه «گل اومد بهار اومد» را می خواند، یا وقتی در جمع های دوستانه، ترانه های «مرا ببوس» و «عاشقم من» را یک صدا با هم می خوانیم، باید بدانیم که مجید وفادار به بخشی از خاطره قومی ما ایرانیان تبدیل شده است.

 

 

   ولی الله کاووسی


پی نوشت:
۱. عضو هیات علمی بنیاد دایره المعارف اسلامی

 

 

 

 منبع : روزنامه ی شرق --- گردآوری و تنظیم:گروه فرهنگ و هنر پرشین پرشیا

 

 

 

 

آرشیو

ثبت نام در خبر نامه سایت



نظرسنجی

نظر شما دربارۀ قطعات موسیقیِ آلبوم « دخت پری وار» با صدای علیرضا قربانی و آهنگسازی مهیار علیزاده چیست؟
مشاهده نتایج

نظر شما دربارۀ قطعات موسیقیِ آلبوم « دخت پری وار» با صدای علیرضا قربانی و آهنگسازی مهیار علیزاده چیست؟

عالی

1081 ( 84.45% )

خوب

123 ( 9.61% )

متوسط

72 ( 5.62% )

کل آرا: 1280 عدد